ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਤੱਕ… ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਕਿੱਸੇ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ‘ਬੀਲੌਂਗਿੰਗ: ਏ ਜਰਨੀ ਆਫ਼ ਲਵ’ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਾਰ ਅਹਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ, 1977 ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਦੂਜੀ, 1991 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਸੀਆਈਡੀ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨੇਤਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਕੁਮਾਰੀ ਸੈਲਜਾ ਇਕਲੌਤੀ ਅਜਿਹੀ ਆਗੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਸੈਲਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਦੌਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਪੁਲੀਆ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਸਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 233 ‘ਤੇ ਦਰਜ ਇਸ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, 3 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਸੀਬੀਆਈ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ, ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ, ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਇਕ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸਥਿਤ ਬੜਖਲ ਲੇਕ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ‘ਤੇ ਗੱਡੀ ਰੁਕਣ ਦੌਰਾਨ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਇਕ ਪੁਲੀਆ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੀਬੀਆਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੰਡਰ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਸੀਆਈਡੀ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 362 ‘ਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰਿਆਣਾ ਸੀਆਈਡੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਰਕਾਰੀ ਆਗੂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਉਸ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਾਰਚ 1991 ਦੀ ਹੈ।

2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 10 ਜਨਪਥ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਰਿਆਣਾ ਸੀਆਈਡੀ ਦੇ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੌਟਾਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸਰਕਾਰ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸਰਕਾਰ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਰਿਆਣਾ

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 259-260 ‘ਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਹਿਤ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ ਸੀ।

ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ ਹੋਇਆ ਵਿਸਥਾਰ

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 477 ‘ਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਮੇਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਨੇਤਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ ਹੋਇਆ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੋਹਣਾ ਦੇ ਰਾਏਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇਤਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 8 ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਠਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਤੱਕ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਰਜ ਹਨ।